PIOTR ZAWOJSKI

Ukazał się numer 10. pisma Elementy. Sztuka i Dizajn, którego byłem pomysłodawcą i redaktorem prowadzącym. 

To fragment mojego edytorialu „Artyści i maszyny w postkreatywnym splocie”  Edytorial: Artyści i maszyny w postkreatywnym splocie

Kiedy 30 listopada 2022 roku amerykańskie laboratorium badawcze OpenAI zaprezentowało chatbota ChatGPT 3.5 i udostępniło go bezpłatnie użytkownikom na całym świecie – uruchomiło rodzaj wyścigu kolejnych firm tworzących
programy działające na podstawie dużych modeli językowych (Large Language Model, LLM), wytrenowanych na olbrzymich internetowych zbiorach danych. A przecież nieco wcześniej ta sama firma zaprezentowała oprogramowanie
DALL‑e, służące do generowania obrazów na podstawie opisu tekstowego (text‑to‑image albo text‑to‑video). W tym samym mniej więcej okresie pojawiają się podobne programy, takie jak l‑LXMERT, Midjourney, Runway, Stable Diffusion, Flux, Dream Machine, a także modele służące głównie do generowania tekstów (text‑to‑text), takie jak DeepSeek, Claude, Google Gemini, Grok, Perplexity czy też Bielik. Symbolem rewolucyjnej zmiany pozostał jednak model OpenAI i to on wprowadził w zupełnie nową epokę badań i zastosowań sztucznej inteligencji, oznaczał też technologiczną i kulturową zmianę na miarę fundamentalnego cywilizacyjnego
„przejścia fazowego”, by użyć określenia Jacka Dukaja1, które odnosi on do technologii AI. Ma to znaczenie w każdym aspekcie funkcjonowania infrastruktury społecznej, kulturowej, przemysłowej, cywilizacyjnej, jednak w tym numerze
„Elementów” ekspansja AI rozpatrywana jest przede wszystkim w kontekście praktyk artystycznych i postkreatywnych, sztuki w rozmaitych jej przejawach, formach i mediach: obrazowych, dźwiękowych, audiowizualnych, nowomedialnych,
projektowych. Materialnych i immaterialnych. Rozwój technologii AI opartych na sieciach neuronowych i algorytmach uczenia maszynowego w relatywnie krótkim czasie radykalnie zmienia oblicze, status, metody, narzędzia oraz rozliczne uwarunkowania współczesnych praktyk i strategii artystycznych opartych na wykorzystaniu narzędzi oferowanych przez
sztuczną inteligencję. Potrzeba wypracowywania nowych strategii konceptualizacji oraz krytycznego spojrzenia na nowe, odmienne od tych, które znamy, przestrzenie tworzenia i doświadczenia – wydaje się wyzwaniem zarówno dla
teoretyków, jak i dla praktyków. Spoglądając na najdalej zarysowany horyzont zjawisk, mierzymy się z pytaniem, czy – podobnie jak rewolucja nowych, cyfrowych, interaktywnych i społecznych mediów wymusiła na nas wypracowanie
postmedialnego słownika i paradygmatu teoretycznego – przełom związany z ekspansją AI skłania nas do myślenia w kategoriach i schematach postkreatywności. Czyli kreatywności rozpatrywanej poza dotychczasowymi formułami legitymizowanymi różnorodnymi tradycjami wyjaśniania kwestii tworzenia w domenie sztuki, ale też wielu praktyk kulturowych i społecznych. Obecnie moglibyśmy też powiedzieć: rozmaitego kontentu, nie tylko w obszarze aktywności sieciowych, lecz także wszelkiego rodzaju kulturowej (wy)twórczości. Postkreatywność to nie zmierzch kreatywności,
wręcz przeciwnie, to niesłychany rozwój nowych możliwości tworzenia i wytwarzania nowych artefaktów, które coraz częściej przekraczają granice wcześniej zarezerwowane wyłącznie dla człowieka. Obecnie twórcza kooperacja człowieka z maszynami nie powinna podlegać dyskusji, zresztą ten proces nie zaczął się przecież wraz z AI, jego genezy należałoby szukać w pierwszych eksperymentach artystów wykorzystujących w procesie tworzenia komputery, a może nawet jeszcze wcześniej, wraz z pojawieniem się mediów technicznych – fotografii, filmu, wideo.

W dyskusji wokół 10. numeru pisma „Elementy. Sztuka i Dizajn” udział wzięli Michał Ostrowicki (Sidey Myoo), Marcin Składanek i Piotr Zawojski, który był pomysłodawcą tematu i redaktorem prowadzącym tego wydania pisma.

Tytułowe hasło tego numeru „AI. Twórcy i postkreatywne maszyny” było rodzajem wyzwania do przemyślenia kluczowych kwestii działalności artystycznej (i nie tylko) w epoce zdominowanej przez logikę algorytmizacji, ale też prób wyzwolenia się z tego dominującego porządku. Co wydarza/y się „po sztuce AI”? Jak zmienia się pojęcie kreatywności i zagadnienia kooperacji człowieka oraz maszyn? Czy należy mówić zarówno o kolejnej rewolucji technologicznej, jak i – szerzej – fundamentalnej zmianie, konstytuowaniu (czy już ukonstytuowaniu?) się nowego paradygmatu technokulturowego, którego podstawą są wszędobylskie algorytmy i sztuczna inteligencja? Czy w istocie obecnie dominującym trendem w ocenie efektów wykorzystania GenIA jest rozczarowanie? Mamy nadzieję, że zgromadzone w tym numerze artykuły nie tylko zachęcają do myślenia na te tematy, lecz także proponują szereg cennych refleksji, analiz oraz interpretacji pomagających zrozumieć świat w czasach AI.

Spotkanie odbyło się w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 25.06.2026.

Tu więcej informacji: https://www.facebook.com/events/1539315277571916

A tu link do pisma „Elementy. Sztuka i Dizajn” 2026, nr 10: https://elementymag.art/wp-content/uploads/2026/06/element-10-ai.pdf

Już jakiś czas temu ukazała się publikacja pod redakcją Jakuba Jernajczyka i Marka Grzyba: Zbigniew Rybczyński: Nie mogę się zatrzymać/I Can’t Stop. Wrocław 2025. Jej powstanie związane było z przyznaniem doktoratu honoris causa przez Akademię Sztuk Pięknych we Wrocławiu Zbigniewowi Rybczyńskiemu w 2023 roku.

W tym tomie znalazła się moja rozmowa ze Zbigniewem Rybczyńskim: Dont miss the epiphany! Piotr Zawojski talks to Zbigniew Rybczyński

BWA w Katowicach – 15.06.2026, godz. 18.00.
Jan Sawka, Józef Skrzek, Edward Stachura – kontrkulturowa podróż przez świat

W audiowizualnym koncercie zatytułowanym „Voyage”, którego premiera miała miejsce w Katowicach w Sali NOSPR 14 czerwca 2026, spleciona ze sobą została twórczość trzech wybitnych polskich artystów. Sztuka wizualna Jana Sawki, muzyka Józefa Skrzeka i poezja Edwarda Stachury, a reżyserką tego multimedialnego spektaklu była Hanna Maria Sawka. To uniwersalna opowieść o wymowie antywojennej, jej źródłem stały się niezwykłe obrazy Jana Sawki wprawione w ruch przez Jego Córkę, która postanowiła dokończyć projekt zapoczątkowany wiele lat temu przez swojego Ojca. To, co onegdaj zostało stworzone przy wykorzystaniu narzędzi analogowych – dzisiaj zostało przetworzone za sprawą narzędzi cyfrowych w sferze animacji i obrazowania, ale też muzycznego odczytania oraz odniesień do uniwersalnego języka poezji. Spotkanie poświęcone było zarówno historii powstawania projektu, jego twórcom, jak i kontekstom kulturowym, artystycznym i medialnym tego niezwykłego przedsięwzięcia.

W dyskusji moderowanej przez Piotra Zawojskiego (Uniwersytet Śląski, ASP w Krakowie) – kulturoznawcy, medioznawcy, krytyka sztuki – wzięli udział:

Irma Kozina (ASP w Krakowie) – historyczka i krytyczka sztuki, kuratorka wystaw z zakresu sztuki współczesnej i dizajnu
Lisa Lipinski (Corcoran School of the Arts and Design, George Washington University) – historyczka sztuki, kuratorka
Sławomir Magala (emerytowany profesor Erasmus University w Rotterdamie) – anglista, filozof nauki, socjolog kultury
Marian Oslislo (ASP w Katowicach, Uniwersytet Techniczny w Koszycach) – twórca wizualny (dizajn i sztuka)
Hanna Maria Sawka (State University of New York Orange) – reżyserka, producentka, kuratorka
Józef Skrzek – muzyk, multiinstrumentalista, kompozytor

Hanna Sawka – wdowa po Janie Sawce

Sztuczna inteligencja w naszym życiu i w sztuce była tematem rozmowy Ewy Niewiadomskiej z profesorem Piotrem Zawojskim z Uniwersytetu Śląskiego. Właśnie ukazała się jego książka zatytułowana: „Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI”. Dzięki niej możemy odkrywać dziedziny, w których sztuczna inteligencja nas nie dogoni, ale też jej zaskakujące możliwości.

Tu link do podcastu: https://podcasty.radio.katowice.pl/pozytywka-piotr-zawojski/

„W dobie lęku przed konkurencją sztucznej inteligencji szczególnie w sztuce prof. dr hab. Piotr Zawojski analizuje to zjawisko” – tak piszą zapraszający mnie na spotkanie jego organizatorzy. Spotkanie poprowadził dr hab. Ksawery Kaliski, profesor ASP w Katowicach.

Tu więcej informacji o spotkaniu:

https://asp.katowice.pl/wydarzenia/cztery-eseje-o-sztuce-i-kulturze-w-czasach-ai-wyklad-otwarty.html

Moje najbliższe spotkanie autorskie poświęcone książce „Cztery eseje o sztuce i kulturze w czasach AI”, odbędzie się 21 kwietnia 2026 r. o godz. 13:00 w Kuchni ASP we Wrocławiu.

Tu więcej informacji:

http://www.asp.wroc.pl/pl/wydarzenia/cztery-eseje-o-sztuce-i-kulturze-w-czasach-ai

W trakcie International AI Art Biennale w Krakowie odbyło się spotkanie autorskie wokół mojej książki „Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI”. Poprowadziła je Aleksandra Łukaszewicz. Spotkanie miało miejsce w Pałacu Potockich w Krakowie – 16.03.2026.

„Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI” są już dostępne w sprzedaży w wersji papierowej. Książkę można nabyć m.in. w takich miejscach:

https://tantis.pl/cztery-eseje-o-kulturze-i-sztuce-w-epoce-ai-p3714795?_gl=1*1rf01w8*_up*MQ..*_gs*MQ..

https://bonito.pl/produkt/cztery-eseje-o-kulturze-i-sztuce-w-epoce-ai

https://www.znak.com.pl/p/cztery-eseje-o-kulturze-i-sztuce-w-epoce-ai-piotr-zawojski-453519

W księgarni internetowej Ebookpoint dostępny jest też e-book:

https://ebookpoint.pl/ksiazki/cztery-eseje-o-kulturze-i-sztuce-w-epoce-ai-piotr-zawojski,e_4r58.htm#format/e

Na mojej stronie w Academia.edu https://silesian.academia.edu/piotrzawojski opublikowałem fragment książki „Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI” https://www.academia.edu/145484058/Piotr_Zawojski_Cztery_eseje_o_kulturze_i_sztuce_w_epoce_AI_Fragment

Tu można znaleźć informacje o książce na stronie Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego https://monograph.us.edu.pl/index.php/wydawnictwo/catalog/book/PN.4313  

Tytuł książki, „Cztery eseje o sztuce i kulturze w czasach AI”, jest prostą formą zapowiedzi jej zawartości. We wprowadzeniu do tej publikacji zwracam uwagę na rewolucyjny potencjał upowszechnienia się AI jako maszynerii, którą można porównać do fundamentalnych technologii będących kołami zamachowymi kulturowych i cywilizacyjnych zmian takich jak: osiemnastowieczna rewolucja przemysłowa, era kolei i pary z początku dziewiętnastego stulecia, era stali i elektryczności w drugiej połowie dziewiętnastego stulecia, era masowej produkcji z początku dwudziestego stulecia oraz rewolucja informatyczna i telekomunikacyjna zapoczątkowana przez mikroprocesor na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego stuleci. Jednocześnie podkreślam, że mnogość publikacji na temat AI pomija to, co dzieje się w obszarze sztuki i kultury „w epoce AI”. Dlatego postanowiłem skupić swoją uwagę na tych właśnie fenomenach. W czterech esejach zatytułowanych – „Maszynom inteligentnym (?) wbrew. Artyści i twórcze (?) maszyny”, „Kulturowe i filozoficzne konteksty ekspansji sztucznej inteligencji”, „Artystyczne i estetyczne wymiary sztuki tworzonej przy udziale sztucznej inteligencji” oraz „AI art – sztuka ludzkiej i nie-ludzkiej inteligencji” – analizuję i interpretuję zjawiska z obszaru sztuki i dzieła artystów, którzy wykorzystują nowe możliwości związane ze sztuczną inteligencją jako narzędziem, medium, partnerem (współ)kreacji artefaktów artystycznych. Zastanawiający jest fakt, że w setkach publikacji poświęconych sztucznej inteligencji tak mało obecna jest sztuka, która już powstaje i będzie powstawać w przyszłości, a tworzona jest w splocie ludzkiej i nie-ludzkiej inteligencji. To motyw przewodni moich rozmyślań i rozpoznań dotyczących AI art – sztuki tworzonej przez artystów, dla których AI jest nie tylko medium i narzędziem tworzenia, ale i partnerem oraz współtwórcą ich dzieł.

Już niebawem w Wydawnictwie Uniwersytetu Śląskiego ukaże się moja nowa książka zatytułowana „Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI”.

Być może to moja ostatnia książka, która została napisana w tradycyjny sposób. Będzie ona (to wysoce prawdopodobne) rodzajem dokumentu z epoki pisania po końcu pisania tak jak wyglądało ono przed rewolucją AI. Choć nie są mi obce tego typu narzędzia jak ChatGPT, Gemini, Perplexity, Claude czy DeepSeek, to jednak nie korzystałem z nich jako konsultantów w trakcie pisania tych esejów poświęconych kulturze i sztuce w epoce AI. Może mogłyby one być o wiele lepsze gdybym to zrobił. Uznałem jednak, że mogę je potraktować jako rodzaj łabędziego śpiewu wyłącznie ludzkiej inteligencji nie posiłkującej się, na przykład, bardzo przydatnym skądinąd programem NotebookLM, który mógłby za mnie zgromadzić bibliografię potrzebnych tekstów, a potem je „przeczytać” i podać mi najważniejsze informacje, bym wykorzystał je w trakcie własnego pisania. Sporządziłem taką bibliografię sam, o zgrozo, wykonałem też ręczne notatki ołówkiem i długopisem, w części czytając wybrane przez mnie artykuły i książki używając ich papierowych wersji. Robiłem to z całą świadomością odchodzenia takich form kulturowego obcowania z tekstami w niebyt. Czy aby jednak na pewno?

W piśmie „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2025, nr 2 został opublikowany mój tekst Kulturowe i filozoficzne konteksty ekspansji sztucznej inteligencji

Ekspansja sztucznej inteligencji, zwłaszcza po zaprezentowaniu przez OpenAI modelu GPT w listopadzie 2022 roku, doczekała się szeregu omówień i różnych interpretacji, przede wszystkim w odniesieniu do rozwiązań wykorzystujących sztuczne sieci neuronowe (artificial neural network) oraz głębokie uczenie (deep learning). Nawiązuję do tych dyskusji, ale staram się przede wszystkim skupić na kulturowych i filozoficznych konsekwencjach rozwoju nowych technologii związanych z AI. Namysł nad relacjami pomiędzy ludzką i nieludzką inteligencją, reinterpretacja Serresowskiej koncepcji pasożytnictwa, przemyślenie zagrożeń, jakie można zarysować w obszarze środowiska człowieka, epistemologii, dominacji algorytmów – to tylko niektóre z podejmowanych przeze mnie zagadnień. Perspektywa kulturoznawczo-filozoficzna, wykorzystująca wiedzę na temat technologiczno-informatycznych aspektów AI, stanowi dla mnie rodzaj metodologicznej ramy dla rozpatrywanych zjawisk.

W „Przeglądzie Kulturoznawczym” 2025, nr 1 został opublikowany mój tekst If and How Do Machine Dream and Hallucinate? The Works of Refik Anadol

The article presents, in the broad context of contemporary technological and artistic phenomena, the works of one of the most important artists currently using artificial intelligence in his practice – Refik Anadol. Although the main emphasis is placed on the Machine Hallucinations project, developed since 2018 in various versions, and in particular Unsupervised – Machine Hallucinations
presented at MoMA (at the turn of 2022 and 2023), other projects by Anadol and his
studio are also discussed. The work of this artist arouses extreme reactions – from complete deprecation and statements that in this case we are dealing with “screensavers”, “psychedelic slush”, or “relaxation exercises” that pretend to be innovative (technologically) art, to genuine delight and recognition of the Turkish artist’s activities as groundbreaking achievements in the area of the use of algorithms and machine learning procedures. A critical look at the reception of these works and, above all, the author’s interpretation of the significance of using artificial intelligence in art based on Anadol’s work – leads to fundamental questions about research-based art and the emerging art
of artificial intelligence (AI art).

11.04.2025 w Galerii Rondo Sztuki w Katowicach odbył się wernisaż wystawy Jakuba Jernajczyka „Formuły i metafory”, której byłem kuratorem.

11.04.2025 o godzinie 17.00 w Galerii Rondo Sztuki w Katowicach odbędzie się wernisaż wystawy Jakuba Jernajczyka „Formuły i metafory”, której jestem kuratorem. Oto mój tekst poświęcony temu projektowi.

PIOTR ZAWOJSKI

Uwidacznianie niewyrażalnego – „Formuły i metafory”
„Jest zaiste coś niewyrażalnego. To się uwidacznia, jest tym, co mistyczne”.
Ludwig Wittgenstein, „Tractatus logico-philosophicus”

1. To, że są rzeczy, które nie dają się wyrazić w języku (również języku matematyki, czyli formułach liczbowych) to prawda oczywista, by nie powiedzieć banalna.
   1.1 Dlatego poszukiwanie ich wizualnych albo też audiowizualnych egzemplifikacji, zaklętych w postaci minimalistycznych form artystycznych, to prawdziwe wyzwanie dla artysty.
   1.2 By mu sprostać musi on jednak dysponować zestawem odpowiednich narzędzi – nie tylko medialnych, ale i tych, które stanowią jego konceptualny background – w przypadku „Formuł i metafor” to profesjonalne przygotowanie matematyczne.
2. Art sine scientia nihil est – ta myśl przypisywana jest francuskiemu matematykowi, geometrze i architektowi Jeanowi Mignotowi.
   2.1 Miał ją wypowiedzieć pod koniec czternastego stulecia wezwany do Mediolanu, by wspomóc budowniczych tamtejszej katedry. W istocie „sztuka bez nauki jest niczym”.
   2.2 Matematyk wspierał powstanie wielkiego – dosłownie i w przenośni – dzieła sztuki, jednej z najwspanialszych katedr gotyckich, jakie kiedykolwiek powstały. To tylko dowodzi, że matematyka może wspomagać twórców sztuki, bez niej nie powstałoby wiele arcydzieł będących świadectwem wielkości ludzkiego ducha.
3. Art and science i art@science, art-based research i research-based art, matematyka i filozofia, logika i emocje, intuicje i analiza.
   3.1 Czy to opozycje binarne (wedle Claude’a Lévi-Straussa tego typu opozycje to fundamentalne struktury, w oparciu o które tworzona jest kultura oraz systemy modelujące ludzkie myślenie), czy też schematy ograniczające myślenie?
   3.2 Sztuka i nauka, albo sztuka zakorzeniona w nauce, to obecnie jedna z możliwości, która synergicznie splata osiągnięcia nauk ścisłych, w tym przypadku matematyki, z wyobraźnią i kreatywnością artysty. Jakub Jernajczyk swoimi realizacjami dowodzi, że można przekroczyć owe binarne opozycje.
4. W „Przedmowie” do publikacji zatytułowanej „Argumenty wizualne” towarzyszącej wystawie artysty w Muzeum Współczesnym Wrocław (w 2024 roku) Zbigniew Rybczyński napisał, że dzieła Jernajczyka „są rzadkim przykładem sztuki prawdziwie eksperymentalnej”. W czym wyraża się owe eksperymentatorstwo?
   4.1 Artysta w konkluzji zamieszczonego we wspomnianym tomie tekstu pisze: „Ćwicząc widzenie, ćwiczymy myślenie!”. Splot konceptualnych założeń opierających się na wybranych formułach oraz tego co widzialne, co jest efektem tworzenia wizualnych metafor tych matematycznych formuł – stanowi rodzaj współdziałania wyobraźni i intelektu.
   4.2 Nie musi to oznaczać wyłącznie chłodnej, intelektualnej pracy umysłu. To raczej przykład strategii, którą określiłbym mianem indukowania logicznych emocji. Wszak procedury matematyczne nieraz bliskie są formułom omalże mistycznym.
5. Prezentowane na wystawie „Formuły i metafory” prace można podzielić na kilka odrębnych kategorii, choć wszystkie one realizują tytułowe założenia badawcze i artystyczne. To przykład epistemologii wizualnej z pogranicza nauki i sztuki.
   5.1 Metafory wizualne formuł matematycznych.
   5.2 Gry językowe z zapisem formalnym.
   5.3 Modele geometryczne procedur obliczeniowych.
   5.4 Modele geometryczne struktur matematycznych.
   5.5 Metafory wizualne procesów poznawczych.
6. Trawestując Wittgensteina można byłoby stwierdzić, że tego czego nie można wyrazić w języku matematyki, to trzeba zobrazować. Wystawa „Formuły i metafory” jest tego wymownym dowodem.

Nakładem Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” ukazał się album zawierający prace Ryszarda Czernowa z cyklu „Vanitas”. Były one eksponowane na wystawie w Muzeum Śląskim w roku 2023. Artysta komentując swoją metodę twórczą stwierdza: „Ja nie fotografuję. Ja posługuję się fotografią. Moja metoda pracy twórczej polega na „konstruowaniu obrazów”. Dlatego bliższa jest działaniu grafika lub malarza, a nie fotografa”.

W tym wydawnictwie znalazł się też mój esej zatytułowany „(Nie)trwałość rzeczy. O Vanitas”. Piszę tak:

Precyzja kompozycyjna i formalna cyfrografii Ryszarda Czernowa, potwierdzająca jego kunszt posługiwania się nowoczesnym instrumentarium służącym do tworzenia obrazów, nie powinna jednak zwalniać mnie z próby poszukiwania głębszych znaczeń, subtelnych nawiązań do znanych z historii sztuki motywów ikonograficznych, ale też twórczego ich rozwinięcia. Nie jest bezcelowe i bezwartościowe rozmyślanie nad marnością nawet wtedy, kiedy tego celu nie jesteśmy w sposób jednoznaczny zdefiniować. Sztuka, czy raczej artyści, nie są powołani do tworzenia jednoznacznych definicji, na tym polega „marność” ich wysiłków opisywania i interpretowania świata, z tego też jednak, paradoksalnie, wynika ich siła oraz wyjątkowość. Widząc, czując i rozumiejąc więcej wyrywają nas z komfortu i stabilności istnienia, zmuszając przy tym do refleksji: czy aby na pewno vanitas vanitatum et omnia vanitas…

W Księgarni Miejscownik odbyło się spotkanie poświęcone napisanej blisko 30 lat temu książce Śmiech w ciemności. Złote lata komedii filmowych zmarłego w roku 1996 Irka Siwińskiego. Po wielu, bardzo wielu peregrynacjach wydawniczych ukazuje się pierwsze monograficzne opracowanie polskiego autora poświęcone historii komedii filmowej, napisane w czasach, kiedy obchodziliśmy stulecie kina. Wstęp do książki napisał Lech Majewski, posłowia napisali Andrzej Gwóźdź i Piotr Zawojski.

Irek Siwiński napisał książkę o historii komedii filmowej, ale ja widzę w niej coś więcej. Dostrzegam także, że to rodzaj epitafium dla kina, które w swoje stulecie całkowicie zmieniało swoje oblicze, czego już Irek nie mógł być obserwatorem. Rewolucja cyfrowa, platformy streamingowe, oglądanie filmów na laptopach, tabletach i smartfonach – to wszystko całkowicie przekształciło rynek audiowizualny. Nie uległa przeobrażeniu chyba jednak ta fundamentalna potrzeba śmiania się – z innych, samych siebie, ze świata, który najczęściej jest źródłem nieustannych udręk i komplikuje nam życie […]. Uśmiecham się na samą myśl, że tak wiele różnych, przedziwnych zdarzeń w efekcie doprowadziło do tego, że nie tylko ja, ale też czytelnicy tej książki, będą mogli skorzystać z wiedzy i pasji człowieka, dla którego komedia filmowa wydała się na tyle ważna, że poświęcił jej tak wiele swojej badawczej i krytycznej aktywności.
To komedia, a może tragikomedia, takie jest nasze życie, okazuje się bowiem, że Śmiech w ciemności. Złote lata komedii filmowych będzie jedyną opublikowaną książką Irka Siwińskiego, po 30 latach od jej napisania. Uśmiecham się na samą tę myśl…

Piotr Zawojski: Posłowie: Irek w krainie komedii filmowej

25 września 2024 roku, w trakcie odbywającego się w Gdyni 49. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, odbyło się wręczenie nagrody za najlepszą książkę roku 2023 przyznawaną przez Polskie Towarzystwo Badań nad Filmem i Mediami. Tak się złożyło, że otrzymałem tę nagrodę za „Pisanie i czytanie (o) fotografii. Odkrywcy, klasycy, obrazoburcy”.

Prezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami Arkadiusz Lewicki przekazał taki oto komunikat:

Szanowni Państwo,

Miło mi poinformować, że nagroda w konkursie PTBFM „Książka Roku 2023” została przyznana Piotrowi Zawojskiemu za książkę „Pisanie i czytanie (o) fotografii: odkrywcy, klasycy, obrazoburcy”.  Nagroda „Debiut Roku 2023” została zaś przyznana Jakubowi Majowi za książkę „Jak wyprodukować film dokumentalny w Polsce”.

Poniżej uzasadnienie decyzji Jury, obradującego w składzie Barbara Głębicka-Giza, Patrycja Włodek, Mirosław Filiciak, Grażyna Świętochowska i Piotr Zwierzchowski:

Nagroda „Książka Roku 2023” została przyznana Piotrowi Zawojskiemu za książkę „Pisanie i czytanie (o) fotografii: odkrywcy, klasycy, obrazoburcy” w uznaniu zastosowania podejścia autorskiego do podjęcia refleksji nad klasycznymi i najnowszymi koncepcjami dotyczącymi medium fotografii. Podejście to ma walor scalający, przez co książka zyskuje jako opracowanie, które rzuca na omawiane teorie nowe światło. Zachowując wszystkie cechy świetnego warsztatu naukowego, Autor unika hermetyczności wywodu – konsekwentnie i w sposób dojrzały przedstawia własny własny punkt widzenia, przez co z jednej strony demonstruje oryginalność badawczą, z drugiej w sposób wysoce umiejętny włącza czytelnika w krąg własnych odkryć i fascynacji. 

Nagroda „Debiut Roku 2023” została przyznana Jakubowi Majowi za książkę „Jak wyprodukować film dokumentalny w Polsce”. Doceniono udaną próbę zbliżenia perspektywy teoretycznej z praktyczną, poszerzenie tradycyjnego kontekstu analizy filmu o nowe czynniki, a także wysokie walory edukacyjne dla osób zainteresowanych realizacją filmów dokumentalnych. Autor wykazał się umiejętnością refleksji nad praktyką, unikając sfery anegdoty zdobył się na spojrzenie zewnętrzne i stworzył szansę na integrację oraz stworzenie nowych więzi środowisk, zwłaszcza spoza kręgu profesjonalnego.  

Nagrodzonym serdecznie gratulujemy!

Wręczenie nagród odbędzie się (już tradycyjnie) podczas Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.

Od 7 lipca do 30 sierpnia 2024 roku w Galerii Katowice Związku Polskich Artystów Fotografików trwała wystawa prac Ryszarda Czernowa „Świat z cegieł. Odsłona druga”, której byłem kuratorem.

Pisanie i czytanie (o) fotografii otrzymało nominację do nagrody Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami na najlepszą książkę roku 2023. W finałowej piątce znalazły się też książki Justyny Budzik (Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej.Widma, antropocienie, sztandary), Magdy Szcześniak (Awans i emocje w socjalistycznej Polsce), Marty Stańczyk (Filmowe sensorium. Teoria zmysłów i jej krytyczny potencjał) oraz Jadwigi Hučkovej (Od Wiertowa do Skoniecznego. „Chłopski los” według kronikarzy, pamiętnikarzy i dokumentalistów).

A w najnowszym numerze „Kwartalnika Filmowego” (2024, nr 126) ukazała się recenzja mojej książki napisana przez Martę Leśniakowską zatytułowana Konstelacje fotografologiczne, czyli „moje widzenie cudzego widzenia”.

Autorka pisze:

Piotr Zawojski przyjmuje tu strategię preposteryjną, dzięki której umożliwia ponowne, postkrytyczne przemyślenie ugruntowanych przez kanon kwestii niestabilności fotografii na gruncie ontologicznym. Jego pisanie i czytanie (o) fotografii jest więc metahistorią i metateorią (w rozumieniu Hay­dena White’a), kiedy raz po raz autor stawia kluczowe pytanie: co nam dzisiaj daje lektura tego czy innego autora/autorki? W perspektywie preposteryjnej (re)prezentowany jest czas dzisiejszy czytelnika jako autora-badacza zaanga­żowanego, ergo wpisującego się w postkrytyczność współczesnej humanistyki, która (po)oświeceniowe zdystansowanie pozornie niezaangażowanego badacza zastępuje obecnie postawą afektywną i w procesie czytelniczym wyzwala emo­cje zarówno badacza-czytelnika, jak i czytelnika-czytelnika. Postkrytyczność Zawojskiego, nawet jeśli on sam tego nie artykułuje, ma tu uzasadnienie: meta-metalektura jego książki bez trudu pozwala odsłonić istotę tego, co Rita Felski, jedna z twórczyń postkrytyki, nazywa „hermeneutyką podejrzeń”, a której ce­lem jest zastąpienie krytyki pojmowanej jako oschłe emocjonalnie czytanie literatury stanowiące część panoptycznego systemu władzy ujarzmiającej jednostki przez jakości afektywne; dopiero one pozwalają na nowe widzenie ontologii tekstu. […]

Lektura tych kilkunastu analiz i interpretacji, dość obszernych i pełnych odniesień, poza tym wszystkim, na co zwróciłam uwagę, daje również satysfak­cję ze względu na warstwę literacką. Teksty Zawojskiego są bowiem przykładem nowoczesnej, antysystemowej, zaangażowanej i emocjonalnej eseistyki nauko­wej, w której zostały porzucone spetryfikowane, akademickie reguły tworzenia artykułu naukowego według jakiegoś wyobrażonego normatywnego wzorca. Uprawianie takiego pisarstwa naukowego wiąże się z określonymi wymagania­mi warsztatowymi, zaś ono samo jest oczywistym świadectwem tego, że spotyka­my się z badaczem-czytelnikiem o naturze niepokornej i poszukującej, także pod względem literackim. Z taką lekturą mamy tutaj do czynienia.

Marta Leśniakowska

Książka od dziś (tzn. od 24.04.2024) jest do pobrania (i przeczytania) z mojej strony w Academia.edu https://www.academia.edu/118009718/Piotr_Zawojski_Pisanie_i_czytanie_o_fotografii_Odkrywcy_klasycy_obrazoburcy

W sieci został opublikowany nr 91 „Formatu” z roku 2023, w którym znalazła się moja rozmowa ze Zbigniewem Rybczyńskim. Okoliczności tej rozmowy, to przede wszystkim fakt przyznania Zbigowi doktoratu honoris causa Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu, co miało miejsce 9 października 2023 roku w Auli Leopoldina na Uniwersytecie Wrocławskim. Tak wyglądał w tym dniu Szacowny Doktor w trakcie uroczystości odbierania honorowego doktoratu.

A tak w trakcie wernisażu wystawy swoich prac, który miał miejsce na wrocławskiej ASP.

Rozmowę można przeczytać na mojej stronie w Academia.edu: Nie przegapić olśnienia. Piotr Zawojski rozmawia ze Zbigniewem Rybczyńskim

Jakiś już czas temu ukazała się książka pod red. Małgorzaty Jankowskiej, Grzegorza Klamana i Piotra Tadeusza Mosura, Zmierzch antopocenu. Sztuka i nauka, szkice jutra. Fundacja Wyspa Progress/Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku. Gdańsk 2022.

Warto poszukać tej publikacji, o której jako jej recenzent wydawniczy pisałem tak:

W cyklu spotkań odbywających sie w ramach 7. Śląskiego Festiwalu Nauki pod hasłem „Drzewo opowieści” – 10.12.2023 (niedziela) będzie miało miejsce moje spotkanie autorskie.

https://slaskifestiwalnauki.pl/spotkanie-autorskie-piotr-zawojski

Ukazał się nowy numer „Formatu” 2023, nr 91, w którym opublikowana została moja rozmowa ze Zbigniewem Rybczyńskim zatytułowana: „Nie przegapić olśnienia”. Numer do kupienia np. w Empikach.

W „Kwartalniku Filmowym” 2023, nr 123 został opublikowany mój tekst Poza narracją i fabułą – „Visitors” Godfreya Reggio jako przykład niefikcyjnego kina „avant-doc”. Typlogie filmu dokumentalnego

W „Visitors” (2013) Godfrey Reggio korzysta z podstawowych zabiegów formalnych charakterystycznych dla swej autorskiej stylistyki: alternacji zdjęć zwolnionych i poklatkowych oraz synergicznego związku obrazów z muzyką Philipa Glassa, która stanowi rodzaj rytmicznej partytury, determinującej ostateczną wersję montażową. Choć film można traktować jako kolejną części trylogii „Qatsi”, czyniącą z niej tetralogię, należy zarazem zachować świadomość, że różni się on znacząco od wcześniejszych realizacji twórcy. Autor rozpatruje „Visitors” jako przykład nienarratywnej formuły „avant-doc”, łączącej tradycje kina awangardowego i dokumentalnego. Lektura filmu Reggio skłania go do przemyślenia nienarratywnych form sztuki ruchomych obrazów oraz pozycji widza – nie jako odbiorcy, ale kogoś, kto jest głównym producentem znaczeń i w istocie sam staje się storytellerem.

6.10.2023 roku w krakowskiej Cricotece Stelarc zaprezentował performance Sculpting Sound. Nadarzyła się okazja, by wręczyć mu moją książkę (jest do przeczytania i pobrania na mojej stronie w Academia.edu – Technokultura i jej manifestacje artystyczne. Medialny świat hybryd i hybrydyzacji), w której znajduje się rozdział zatytułowany: Stelarc. Kim jest i co nam mówi? oraz podziękować za zgodę na opublikowanie w niej fotografii dokumentujących jego działania.

W „Kwartalniku Filmowym” 2023, nr 122 został opublikowany mój tekst Twórca wyzwalający rzeczywistość przeciwko dyktatowi mise en scène? „Five” Abbasa Kiarostamiego

Five  (2003) Abbasa Kiarostamiego jest interpretowane w tym artykule w kontekstach medialnych, technologicznych i filozoficznych. Najpierw zostają przedstawione okoliczności powstania filmu, sens ewoluującego tytułu oraz różne wersje ekspozycyjne. W kolejnych pięciu częściach artykułu autor podejmuje następujące kwestie: inspiracje,  jakie Kiarostami czerpał z twórczości Yasujirō Ozu, oraz utopijne marzenie o tworzeniu filmu bez autora (I); możliwości, jakie dała twórcy technologia cyfrowa (II); intencje stworzenia filmu bez historii (III); postantropocentryczna strategia wyrażająca się zwrotem ku przedmiotom (IV); pejzaż wizualny, który zostaje zastąpiony widzeniem na granicy widzialności (V). W zakończeniu artykułu autor interpretuje instalację Doors without Keys  (2015) jako votum  separatum  wobec powszechnego dziś przekonania o dominacji ruchomych obrazów jako środków prezentowania rzeczywistości.

Dorobek Piotra Zawojskiego [tak piszą wydawcy, bo nie ja, czyli skromny autor] w dziedzinie refleksji nad sztukami wizualnymi jest niepodważalny. Z niecierpliwością oczekiwaliśmy więc na kolejną jego książkę stanowiącą podsumowanie zarysowywanych już we wcześniej publikowanych artykułach prób autorskiej interpretacji klasycznych tekstów poświęconych teorii fotografii. W swojej najnowszej publikacji Pisanie i czytanie (o) fotografii. Odkrywcy, klasycy, obrazoburcy autor prezentuje i interpretuje różne spojrzenia na fotografię: jako  medium, sposób rejestracji świata, narzędzie kreacji artystycznej i nośnik refleksji epistemologicznej. W polu autorskich przemyśleń znaleźli się zarówno filozofowie o dorobku dalece wykraczającym poza refleksję o sztuce (Jacques Derrida, Vilém Flusser, Joanna Żylińska), jak i teoretycy sztuki (Charles Baudelaire, Roland Barthes) oraz badacze skoncentrowani stricte na zagadnieniach związanych z fotografią (Junko Theresa Mikuriya, Henri Cartier-Bresson). Swoje eseje autor poświęcił kilkunastu odkrywcom, klasykom i obrazoburcom piszącym o fotografii. Książka napisana jest w stylistyce eseju naukowego, co ułatwia lekturę zainteresowanym fotografią niespecjalistom. Bo specjalistom książki polecać nie trzeba.

Tu można kupić książkę:

https://tantis.pl/pisanie-i-czytanie-o-fotografii-p3397053

https://dobreksiazki.pl/pisanie-i-czytanie-o-fotografii-piotr-zawojski,p869757

https://bonito.pl/produkt/pisanie-i-czytanie-o-fotografii?gclid=EAIaIQobChMI6OGRn4-RgAMViS4GAB1ikw61EAQYByABEgKrP_D_BwE

Książka jest dostępna też w formie e-booka:

https://www.taniaksiazka.pl/ebook-pisanie-i-czytanie-o-fotografii-odkrywcy-klasycy-obrazoburcy-pdf-p-1828803.html

https://inbook.pl/pisanie-i-czytanie-o-fotografii-odkrywcy-klasycy-obrazoburcy,id170897.html

https://ebookpoint.pl/ksiazki/pisanie-i-czytanie-o-fotografii-odkrywcy-klasycy-obrazoburcy-piotr-zawojski,e_38pf.htm

https://www.wieszcz.pl/pisanie-i-czytanie-o-fotografii-odkrywcy-klasycy-obrazoburcy,id583881.html

Tu link do recenzji Marianny Michałowskiej opublikowanej w „ArtPapierze” 2023, nr 12 (468) http://www.artpapier.com/index.php?page=artykul&wydanie=465&artykul=9428

Tak wygląda okładka mojej książki Pisanie i czytanie (o) fotografii. Odkrywcy, klasycy, obrazoburcy.

„Za niebawem”, korzystam z frazy Wojciecha Waglewskiego, ukaże się moja nowa książka opublikowana w Wydawnictwie Uniwersytetu Śląskiego (2023). Poświęciłem ją pisaniu i czytaniu (o) fotografii. O czym jest? O czym na/pisałem? Zamieszczone powyżej portrety przedstawiają autorów, których czytałem, to oni skłonili mnie do myślenia i pisania.

Pisałem o fotografii w istocie po to, by przemyśleć swoje bycie w świecie sfotografowanym, fotografowanym i tym, który nigdy nie zostanie sfotografowany. Nie ma bowiem takiego obiektywu ani takich postprodukcyjnych narzędzi cyfrowych, które mogłyby uchwycić to, co widzę w swojej wyobraźni, w tym mentalnym Augenblick. Fotografia to rodzaj cudu natury i technologii zarazem, wynalazek i odkrycie, naturalne światło i współczesne „nienaturalne” procesy cyfrowe, analogowość i digitalność, kiedyś domena srebra i szkła albo papieru, dziś najczęściej bitów, matryc złożonych z pikseli i zapisywalnych dysków. To jednak z perspektywy czasu wydają mi się dziś w istocie kwestie drugorzędne. Pozostaje bowiem przede wszystkim tajemnica naoczności obrazu fotograficznego. Jego widzialność, a może przede wszystkim moje widzenie cudzego widzenia. Tego zapośredniczonego, a jednak osobistego i subiektywnego. Liczy się tylko zdjęcie, fotografia istnieje tylko w konkretnym, pojedynczym zdjęciu, reszta jest milczeniem świat(ł)a, które z jakichś tajemniczych powodów nie chciało, by pewien fragment rzeczywistości wyłonił się z ciemności i objawił jako zdjęcie.  

Piosenki snu to cykl autorskich audycji realizowanych w Radiu Klang przez Śomi Śniegocką – performerkę, poetkę, rysowniczkę, autorkę onirycznych tekstów.

W tym odcinku Piosenek Snu na antenie Radia Klang przywołamy postać niezwykłą, artystkę bardzo ważną dla rozwoju Sound Artu, a jednak wciąż mało znaną i jakby zapomnianą… Będzie to Maryanne Amacher, filozofka dźwięku, badaczka zjawiska psychoakustyki oraz emisji otoakustycznej – prawdziwa wizjonerka! Gościem specjalnym jest Profesor Piotr Zawojski, który doświadczył jej niezwykłych dźwięków na żywo, a nawet miał okazję porozmawiać z Amacher w 2005 roku na festiwalu Ars Electronica.
Audycji można posłuchać tutaj: https://www.mixcloud.com/radioklang/piosenki-snu-trzecie-ucho-maryanne-amacher/

W „Przeglądzie Kulturoznawczym” 2022, nr 3(53) został opublikowany mój tekst Writing of Light or Writing of Shade? Jacques Derrida on Photography

The article presents Jacques Derrida’s reflections on photography. Although the philosopher himself declared his “lack of competence” in matters concerning visual arts and, more broadly, the image because his domain was word/text, he often spoke/wrote about the nature of the image, including the photographic one, as he was often provoked/invited to make such statements. Derrida did not create a coherent theory of the photographic image and it was never his ambition. However, scattered in several texts, his original reflections on the essence of photography – not in the commonly accepted thinking about this medium as the phenomenon of “writing of light,” but rather a medium that uses a kind of “writing of shade” (or sciagraphy) – force us to reflect and think critically. This article presents analyses and interpretations of Derrida’s texts in which the problem of photography is merely a context for broader philosophical considerations (The Postcard, Memoirs of the Blind, Aletheia, Rights of Inspection), as well as those in which photography becomes the basic material of reflection (The Deaths of Roland Barthes, Copy, Archive, Signature, Athens. Still Remains). Derrida’s thinking (even in darkness) turns out to be worth considering as reading his “amateur” texts on photography proves that his voice can be inspiring in this field as well.